تغيير خط، نه تغيير زبان است و نه تغيير فرهنگ. بر هر دو اثر می‌گذارد، اما به‌هيچ‌گونه معنايی مترادف با نابودی زبان و فرهنگ نمی‌دهد. مشکل اينجاست که بيشتر کسانی که در طول سال‌ها (از آخوندزاده تا امروز) داعيه‌دار تغيير خط فارسی (عربی) بوده‌اند، يا درباره آن چيزی نوشته‌اند، بيشتر از نظرگاه سياسی يا اجتماعی بدان پرداخته‌اند و کم می‌توان يافت محقق و نويسنده‌ای را که در اين زمينه نوشته باشد و فراموش نکرده باشد که تغيير خط پيش از آن‌که جدلی سياسی/اجتماعی باشد، بحثی علمی است که به کار پژوهشی و آکادميک زبان‌شناسی نياز دارد. از سوی ديگر هم ديگرانی بوده‌اند که الفبايی از خود ساخته‌اند و، بسم‌الله، شروع کرده‌اند به يک‌نفره جا انداختنش. اين‌ها هم اکثراً فراموش کرده‌اند که اگرچه تغيير خط، الفبای جامعی نياز دارد، اما اين همه‌اش نيست و بُعد اجتماعی قضيه را نمی‌شود به‌کل ناديده گرفت.
برآيند اين تلاش‌های نافرجام چيست؟ فراموش شدن اهميت نگاه علمی به نوزايی زبان و ادواتش (که از همه مهم‌تر در اين ميان خط است). نتيجه اين شده که حالا هرکسی درباره تغيير خط حرف بزند و بنويسد ـ موافق يا مخالف، بيشتر از روی هيجان است و مخاطبان هم با احساسات با سخنش برخورد می‌کنند. و اين جنگ کودکانه ادامه دارد.
گفتم نوزايی زبان؛ بحث مفصلی در زبان‌شناسی پيش می‌آيد. نوزايی هر زبان زنده، خودبه‌خودی‌ست و نمی‌توان با تحميل «دستور» به مردم ـ که خود دليل زندگی زبان‌اند ـ اين نوزايی را «تحت امر» درآورد. اما، به‌ويژه وقتی زبان گرفتار نوعی ايستايی اجباری باشد، می‌توان با شناخت درستِ جهت نوزايی، با برداشتن موانع آن و کمک به پويايی‌اش، راه را برای نفس کشيدن زبان باز کرد. به گمان من، زبان فارسی نمونه خوبی‌ست از اين زبان‌ها که زبان‌ندان‌ها از حرکت طبيعی بازش داشته‌اند. وقتی می‌گوييم تلفظ درست «اين» است و اگر پنجاه ميليون فارسی‌زبان هم «آن»طور تلفظ کردند، بی‌سوادند، يعنی نمی‌دانيم زندگی زبان به پويايی‌اش است و در بند کردن زبان، مرگش.
از حرف اصلی دور نيفتم. می‌خواستم از لزوم کار جدی و آکادميک درباره تغيير خط بنويسم. متاسفانه، چيزی که در بيشتر اظهارنظرهای مربوط به اين موضوع ديده می‌شود، نبود نگاه علمی است. گناه از موافقان و مخالفان نيست. پژوهش‌های کمی در اين زمينه انجام شده و همين کم هم آن‌قدر پراکنده است که يک‌جا جمع کردنش خود زمان و نيروی زيادی می‌خواهد.
از وقتی به ترکيه آمده‌ام، و توانسته‌ام محيط واقعی يکی از بزرگ‌ترين اصلاحات زبانی (Language Reforms) تاريخ را لمس کنم، فکر تغيير خط پس از سال‌ها دوباره ذهنم را مشغول کرده است. تفاوتش اين‌بار اين است که هم مطالعات زبان‌شناسی‌ام بسيار گسترده‌تر شده و هم ديگر در روش علمی تحقيق ورزيده‌ترم. توقف چند ماهه در ترکيه فرصت خوبی شد و حالا نزديک دو ماه است مشغول مطالعه و ترجمه منابع مختلف در زمينه تغيير خط و به‌طور کلی اصلاحات زبانی هستم. بنا را بر بی‌طرفی گذاشته‌ام، اما پنهان نمی‌کنم که خودم از موافقان تغيير خط هستم، که البته معنايش اين نيست که روش متداول مدافعان را ـ و نگاهِ از بالايشان را ـ دربست قبول دارم. هنوز نمی‌دانم نتيجه کار چه خواهد شد. شايد در آخر مخالف هر تغييری شدم. به‌هرحال تا محاسن و معايب اصلاح خط را در ترازو نگذارم، نمی‌توانم قطعاً بگويم که کدام کفه سنگين‌تر است.
دلم می‌خواهد کم‌کم قسمت‌هايی از کار را روی وب بگذارم ـ اينجا يا جای ديگری. اگر بشود که گروهی باشيم، نتيجه قطعاً بهتر و منصفانه‌تر خواهد بود. اگر هم نشد، به‌هرحال کار را تا جايی که بشود پيش می‌برم.

تا مطلب بعدی را در اين‌باره بنويسم، فعلاً اين چند گزاره را می‌آورم:

● فارسی‌زبانان هيچ‌گاه خطی از خودشان نداشته‌اند. هميشه خط را از اقوام ديگر گرفته‌اند و با اصلاحاتی با زبان تطابق داده‌اند؛ خط ميخی را از خط سومری (به واسطه آکدی‌ها و بابلی‌ها)، خط پهلوی را از خط آرامی (در دوره اشکانيان)، و خط کنونی را از خط عربی (پس از غلبه اعراب مسلمان).

● فارسی، علاوه بر اين‌ها، به خط‌های ديگری مانند عبری، مانوی، يونانی و اوستايی هم نوشته شده است.

● از نگاهی می‌شود خطی را هم که به پينگليش (يا فارگيليسی) معروف شده، خطی دانست که فارسی‌زبانان به‌طور طبيعی آن را بسته به «نياز»هايشان در محيط‌های جديد (از جمله اينترنت) گسترش داده‌اند.

● وقتی صحبت از تغيير خط می‌شود، همه ياد اصلاحات آتاتورک در ترکيه می‌افتند. اما تغيير خط ترکی فقط يکی از سی و يک تغيير خط عمده‌ای‌ست که زبان‌شناسان در صد و پنجاه سال اخير ثبت کرده‌اند. چندتا از زبان‌های ديگری که خطشان ـ جزيی يا کلی ـ تغيير کرده، اين‌هايند: سوئدی، کره‌ای، ژاپنی، ويتنامی، چينی تايوان، روسی، عبری، آلمانی، کروات، هلندی، دانمارکی و نروژی.

● خط عربی و مشتقاتش (فارسی، اردو، ترکی عثمانی، و خط زبان‌های آفريقای شمالی)، به همراه خط عبری کلاسيک، از منظر زبان‌شناسی از خط‌های اوليه‌ای محسوب می‌شوند که نارسايی‌هايی در پوشش همه اصوات دارند.

● خط عربی بيش از ششصد (۶۰۰) شکل الفبايی دارد که از ترکيب حدود سی حرف تشکيل شده است. اگر ترکيب‌های مشابه را از اين ميان حذف کنيم، باز چيزی حدود صد شکل الفبايی متفاوت باقی می‌ماند.